Küresel enerji piyasalarında dikkat çekici bir gelişme yaşanıyor. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), Kasım 2026 tarihli raporunda dünya genelinde petrol arzının yılın son çeyreğinde talebi aşmasının beklendiğini açıkladı. Ancak petrol piyasasında arz fazlası oluşmaya başlamasına rağmen Avrupa’da motorin fiyatlarının yüksek seviyelerde kalması, enerji piyasalarının işleyişine ilişkin önemli bir çelişkiyi ortaya koyuyor. Ham petrolün ucuzlaması, rafine edilmiş akaryakıt ürünlerinin de aynı hızla ucuzlayacağı anlamına gelmiyor.

IEA verilerine göre küresel petrol arzı eylül ayında günlük 3 milyon varil, ekim ayında ise 2,3 milyon varil artarak günlük 105,4 milyon varile ulaştı. Buna karşılık dünya petrol talebinin 2026 yılında günlük 102,3 milyon varile gerilemesi bekleniyor. Böylece yılın son çeyreğinde arzın talebi günlük yaklaşık 1,7 milyon varil aşacağı öngörülüyor. Bu gelişme, İran savaşı sonrasında enerji piyasalarında yaşanan arz sıkışıklığının kısmen hafiflemeye başladığını gösteriyor.

Ancak petrol piyasasındaki bu rahatlama, motorin tarafında henüz karşılığını bulmuş değil.

Ham petrol ucuzluyor, motorin pahalı kalıyor

Ekim ayının başlarında varil başına 136 dolara kadar yükselen Kuzey Denizi Brent petrolünün, kasım ortasında yaklaşık 93 dolara gerilemesi önemli bir düşüşe işaret ediyor. Aynı dönemde Avrupa’da motorin fiyatları yüzde 11 gerileyerek varil başına yaklaşık 180 dolar seviyesine indi. Buna rağmen motorin fiyatları savaş öncesi dönemin yüzde 77 üzerinde bulunuyor.

Bu farklılığın temelinde rafineri kapasitesindeki sorunlar, lojistik maliyetleri ve rafine petrol ürünlerinin arzındaki yetersizlik yatıyor. Çünkü ham petrolün piyasaya ulaşması ile bu petrolün işlenerek motorin, benzin ve jet yakıtına dönüştürülmesi birbirinden farklı süreçlerdir.

Orta Doğu’daki çatışmalar nedeniyle rafineri faaliyetlerinin aksaması, Rusya’daki enerji altyapısına yönelik saldırılar ve uluslararası ticaret yollarındaki güvenlik sorunları motorin arzını sınırlıyor. Özellikle Rusya’nın motorin ihracatında yaşanan kesintiler, Avrupa’nın alternatif tedarikçilere yönelmesine neden oluyor.

Avrupa Merkez Bankası’nın değerlendirmeleri de motorin rafinaj marjlarının savaş öncesi seviyelerin yaklaşık üç katına çıktığını ortaya koyuyor. Bu durum, ham petrol fiyatlarındaki gerilemenin tüketici fiyatlarına neden aynı ölçüde yansımadığını açıklayan önemli göstergelerden biri.

Avrupa’nın enerji güvenliği yeniden gündemde

Avrupa ülkeleri, Rusya-Ukrayna savaşı sonrasında enerji tedarik kaynaklarını çeşitlendirmeye çalışmıştı. Ancak Orta Doğu’da yaşanan gelişmeler, enerji ithalatına bağımlı ekonomilerin kırılganlığını yeniden ortaya çıkardı.

Hürmüz Boğazı’ndaki güvenlik sorunları, tanker taşımacılığındaki riskler ve navlun maliyetlerindeki artış, petrol ürünlerinin uluslararası piyasalara ulaşmasını zorlaştırıyor. Körfez ülkelerinin petrol ihracatında toparlanma başlamasına rağmen, rafine ürün ihracatının savaş öncesi seviyelerin oldukça altında kalması piyasadaki sıkışıklığı sürdürüyor.

IEA, önümüzdeki aylarda acil durum motorin stoklarının daha hızlı piyasaya verilmesinin arz açığının kapatılmasına yardımcı olabileceğini değerlendiriyor. Ancak bu önlem tek başına kalıcı fiyat istikrarı sağlamaya yeterli olmayacaktır.

Türkiye açısından enerji maliyetleri ne ifade ediyor?

Türkiye, petrol ve petrol ürünlerinde dışa bağımlı bir ekonomi olduğu için uluslararası enerji piyasalarındaki gelişmelerden doğrudan etkileniyor. Ham petrol fiyatlarının düşmesi, ilk bakışta Türkiye’nin enerji ithalat faturasını azaltabilecek olumlu bir gelişme olarak değerlendirilebilir. Ancak motorin fiyatlarının yüksek kalması, bu avantajın taşımacılık ve üretim maliyetlerine aynı ölçüde yansımasını engelliyor.

Özellikle karayolu taşımacılığı, tarım, lojistik, sanayi ve dağıtım sektörlerinde motorin önemli bir girdi niteliğinde. Motorin fiyatlarındaki kalıcılık, işletmelerin maliyetlerini artırırken bu artışın ürün ve hizmet fiyatlarına aktarılması enflasyonla mücadeleyi de zorlaştırıyor.

Nakliye maliyetlerinin yükselmesi market raflarından tarımsal ürünlere, inşaat malzemelerinden sanayi girdilerine kadar geniş bir alanda fiyat baskısı oluşturabiliyor. Dolayısıyla petrol fiyatlarındaki gerilemenin Türkiye ekonomisine sağlayacağı katkı, rafine ürün fiyatlarının ve döviz kurunun seyrine de bağlı olacak.

Arz fazlası tek başına ucuz enerji anlamına gelmiyor

Önümüzdeki dönemde küresel petrol piyasalarında arz fazlasının belirginleşmesi bekleniyor. IEA, 2027 yılında küresel petrol arzının günlük 108,1 milyon varile ulaşabileceğini öngörüyor. Ancak rafineri kapasitesindeki sorunlar, jeopolitik riskler ve taşımacılık maliyetleri devam ettiği sürece bu gelişmenin motorin fiyatlarına etkisi sınırlı kalabilir.

Ekonomik açıdan asıl önemli mesele, petrolün varil fiyatından çok, enerjinin üretimden tüketiciye ulaşana kadar geçirdiği bütün aşamalardır.

Sonuç olarak küresel petrol piyasasında arz fazlası beklentisi olumlu bir gelişme olsa da Avrupa’daki motorin fiyatlarının yüksek seyretmesi enerji krizinin henüz sona ermediğini gösteriyor. Türkiye açısından ise kalıcı rahatlama, yalnızca ham petrolün ucuzlamasıyla değil, rafine ürün arzının normalleşmesi, lojistik maliyetlerinin düşmesi ve döviz piyasasında istikrarın sağlanmasıyla mümkün olacaktır. Enerji fiyatlarında gerçek bir normalleşme, ancak bu koşulların birlikte gerçekleşmesiyle sağlanabilir.

Kaynak: Euronews

ZAFER ÖZCİVAN

Ekonomist-Yazar